Hình thái cấu tạo và phân loại
Ngành: Arthropoda
Lớp: Crustacea
Lớp phụ: Malacostraca
Bộ: Decapoda (mười chân)
Họ: Portunidae
Giống: Scylla
Cua biển có tên tiếng Anh là mud-crab, green crab, hay mangrove crab; tên tiếng Việt gọi là
Cua biển,
cua sú,
cua xanh,
cua bùn, loài phân bố chủ yếu ở vùng biển nước ta là loài Scylla paramamosain (
cua sen) và loài Scylla olivacea (
cua lửa). Hai loài nầy là một trong những loài
cua biển có kích thước lớn.
Cua có thân hình dẹp theo hướng lưng bụng. Toàn bộ cơ thể được bao bọc trong lớp vỏ kitin dầy và có màu xanh lục hay vàng sẫm. Cơ thể
cua được chia thành hai phần phần đầu ngực và phần bụng.
Phần đầu ngực: là sự liên hợp của 5 đốt đầu và 8 đốt ngực nằm phía dưới mai. Do ranh giới giữa các đốt không rõ ràng nên việc phân biệt các đốt có thể dựa vào số phụ bộ trên các đốt: đầu gồm có mắt, anten, và phần phụ miệng. Mai
cua to và phía trước có nhiều răng. Trước mai có hai hốc mắt chứa mắt có cuống và hai cặp râu nhỏ (a1) và râu lớn (a2). Trên mai chia thành nhiều vùng bằng những rãnh trung gian, mỗi vùng là vị trí của mỗi cơ quan
Mặt bụng của phần đầu ngực có các tấm bụng và làm thành vùng lõm ở giữa để chứa phần bụng gập vào.
Cua đực có 2 lỗ sinh dục nằm ở gốc của đôi chân bò thứ 5 và dính vào đó một dương vật ngắn.
Cua cái có 2 lỗ sinh dục nằm ở gốc đôi chân bò thứ 3.
Phần bụng: Phần bụng của
cua gấp lại phía dưới phần đầu ngực và tao cua có thân hình rất gọn. Phần bụng phân đốt và tùy từng giới tính, hình dạng và sự phân đốt cũng không giống nhau. (i) con cái trước thời kỳ thành thục sinh dục phần bụng (yếm) có hình hơi vuông khi thành thục yếm trở nên phình rộng với 6 đốt bình thường; (ii) con đực có yếm hẹp hình chữ V, chỉ có các đốt 1,2 và 6 thấy rõ còn các đốt 3, 4, 5 liên kết với nhau.
Đuôi có một đốt nhỏ nằm ở tận cùng của phần bụng với một lỗ là đầu sau của ống tiêu hóa. Bụng cua dính vào phần đầu ngực bằng 2 khuy lõm ở mặt trong của đốt 1, móc vào 2 nút lồi bằng kitin nằm trên ức cua.
Đặc điểm sinh học của
cua biển
Tập tính sống
Vòng đời
cua biển trải qua nhiều giai đoạn khác nhau và mỗi giai đoạn có tập tính sống, cư trú khác nhau.
- ấu trùng Zoea và Mysis: sống trôi nổi và nhờ dòng nước đưa vào ven bờ biến thái thành
cua con.
-
Cua con: bắt đầu sống bò trên đáy và đào hang để sống hay chui rúc vào gốc cây, bụi rậm đồng thời với việc chuyển từ đời sống trong môi trường nước mặn sang nước lợ ở rừng ngập mặn, vùng cửa sông hay ngay cả vùng nước ngọt trong quá trình lớn lên.
-
Cua đạt giai đoạn thành thục: có tập tính di cư ra vùng nước mặn ven biển sinh sản. Cua có khả năng bò lên cạn và di chuyển rất xa. Đặc biệt, vào thời kỳ sinh sản
cua có khả năng vượt cả rào chắn để ra biển sinh sản.
- ấu trùng Zoea thích hợp với độ muối từ 25-30%o,
cua con và
cua trưởng thành thích nghi và phát triển tốt trong phạm vi 2-38 %o. Tuy nhiên, trong thời kỳ đẻ trứng đòi hỏi độ mặn từ 22-32 %o.
Cua biển là loài phân bố rộng, tuy nhiên, nhiệt độ thích hợp nhất từ 25-30 oC.
Cua chịu đựng pH từ 7.5-9.2 và thích hợp nhất là 8.2-8.8.
Cua thích sống nơi nước chy nhẹ, dòng chy thích hợp nhất trong khong 0.06 - 1.6m/s.
Tính ăn
Tính ăn của cua biến đổi tùy theo giai đoạn phát triển. Giai đoạn ấu trùng cua thích ăn thực vật và động vật phù du.
Cua con chuyển dần sang ăn tạp như rong to, giáp xác, nhuyển thể, cá hay ngay cả xác chết động vật.
Cua con 2-7cm ăn chủ yếu là giáp xác,
cua 7-13cm thích ăn nhuyễn thể và
cua lớn hơn thường ăn
cua nhỏ, cá...
Cua có tập tính trú ẩn vào ban ngày và kiếm ăn vào ban đêm. Nhu cầu thức ăn của chúng khá lớn nhưng chúng có kh năng nhịn đói 10-15 ngày.
Cảm giác, vận động và tự vệ
Cua có đôi mắt kép rất phát triển có kh năng phát hiện mồi hay kẻ thù từ bốn phía và có kh năng hoạt động mạnh về đêm. Khứu giác cũng rất phát triển giúp phát hiện mồi từ xa.
Cua di chuyển theo lối bò ngang. Khi phát hiện kẻ thù,
cua lẩn trốn vào hang hay tự vệ bằng đôi càng to và khỏe.
Lột xác và tái sinh
Quá trình phát triển
cua trải qua nhiều lần lột xác biến thái để lớn lên. Thời gian giữa các lần lột xác thay đổi theo từng giai đoạn. ấu trùng có thể lột xác trong vòng 2-3 hoặc 3-5 ngày /lần.
Cua lớn lột xác chậm hơn nửa tháng hay một tháng một lần. Sự lột xác của
cua có thể bị tác động bởi 3 loại kích thich tố: kích thích tố ức chế lột xác, kích thích tố thúc đẩy lột xác và kích thích tố điều khiển hút nước lột xác.
Đặc biệt, trong quá trình lột xác cua có thể tái sinh lại những phần đã mất như chân, càng...Cua thiếu phụ bộ hay phụ bộ bị tổn thương thường có khuynh hướng lột xác sớm hơn nên có thể ứng dụng đặc điểm này vào trong kỷ thuật nuôi cua lột.
Sinh trưởng của
cua
Tuổi thọ trung bình của cua từ 2-4 năm qua mỗi lần lột xác trọng lượng cua tăng trung bình 20-50%. Kích thước tối đa của
cua biển có thể từ 19-28cm với trọng lượng từ 1-3kg/con. Thông thường trong tự nhiên
cua có kích cỡ trong khoảng 7.5-10.5 cm. Với kích cỡ tương đương nhau về chiều dài hay chiều rộng carapace thì
cua đực nặng hơn
cua cái.
Kỹ thuật nuôi
cua thương phẩm
1. Nuôi
cua con thành cua thịt
Ao đầm nuôi
Có thể nuôi
cua con thành thịt trong các dạng ao đầm riêng biệt hay nuôi kết hợp trong đầm nuôi tôm nước lợ, trong ruộng lúa với hình dạng và kích cỡ khác nhau. Tuy nhiên, một đầm hay ao nuôi tôm tốt nên có các đặc điểm như (i) gần sông, có nguồn nước dồi dàovà dễ cấp thoát nước; (ii) nền đáy ao, đầm nên là loại đất thịt pha sét hay cát, không quá nhiều bùn nhão (lớp bùn không quá 20cm); (iii) đất và nước ít bị nhiễm phèn, pH nước từ 7.5-8.5; độ mặn từ 10-25%o và nhiệt độ từ 28-33oC.
Ao nên có diện tích từ 300-1000m2, độ sâu 0.8-1.2 m với bờ có chiều rộng đáy 3m, mặt 1-1.5m và cao 1-1.5m và cao hơn mức triều cường ít nhất 0.5m. Xung quanh bờ phi rào kỹ bằng đăng tre, tấm nhựa, lưới cước...và đặt hơi nghiêng vào ao sao cho
cua không thoát ra được. Ao có cống cấp và thoát để đm bo cấp thoát nước cho ao, trước cống nên có 2 lớp đăng hay lưới chắn cẩn thận, lớp ngoài nên có hình chữ V. Cũng có thể trồng cây như giá, đước hoặc làm giàn bằng lá dừa nước để che mát cho cua.
Nuôi trong ruộng lúa, nên chọn ruộng có diện tích khong 0.5-2 ha. Cách rào chắn giống như nuôi cua trong ao. Tuy nhiên, nên đào nhiều mương dọc ngang trong ruộng để cua trú ẩn. Mương nên rộng từ 1.5-2m và sâu 0.8-1m. Diện tích mương đào chiếm khong 20% diện tích ruộng.
Nuôi cua trong đầm nuôi tôm thì diện tích đầm có thể 2-10 ha hay lớn hơn. Việc rào chắn, quản lý, bảo vệ trong trường hợp này tương đối khó khăn. Tuy nhiên, cần đào nhiều mương sâu trong đầm (mức nước khoảng 1m) cho cua cư trú nhằm gim sự thất thoát cua do vượt bờ.
Trước khi nuôi 1-2 tuần, tiến hành chuẩn bị ao như bón vôi với liều lượng 10-15kg/ha, lấy nước sạch.
Thả giống và chăm sóc
Mùa vụ nuôi
cua con thành cua thịt có thể quanh năm nhưng phổ biến nhất vào khoảng tháng 2-5 dl. Lúc này nguồn giống phong phú điều kiện môi trường nước tương đối thuận lợi cho nuôi cua. Những tháng mùa mưa cũng có thể nuôi
cua nhưng sự biến động lớn về nhiệt độ, độ mặn, độ phèn,... có thể ảnh hưởng xấu đến nuôi
cua.
Hiện nay, nguồn giống nuôi vẫn dựa chủ yếu vào nguồn giống tự nhiên và thường phi vận chuyển rất xa. Phương pháp vận chuyển đơn giản và hiệu qu ở một số nơi là dùng bao chỉ, bao bố,...Khi vận chuyển nên tránh gió lùa, nắng, mưa trực tiếp lên
cua và thỉnh thong dùng nước biển tưới cho cua để giữ độ ẩm. Tùy vào kích cỡ cua và loại ao đầm nuôi, mật độ và thời gian nuôi có khác nhau.
Khi nuôi cua trong ruộng lúa, có thể nuôi theo dạng luân canh vào mùa nước mặn hoặc ngay cả xen canh trong mùa nước ngọt khi lúa đã tốt. Cua có thể thả nuôi kết hợp trong đầm nuôi tôm quãng canh hay quãng canh cải tiến.
Nên thả cua khi độ mặn, nhiệt độ, độ phèn ... nằm trong khoảng thích hợp, tiến hành thả cua lúc trời mát và nên th trên bãi để cua tự bò xuống nước.
Thức ăn cho
cua thịt rất đa dạng bao gồm: cá tạp, tôm còng, nhuyễn thể, rau, ngũ cốc,... Tỷ lệ cho ăn khong 5-10% trọng lượng
cua và được chia làm hai lần trong ngày sáng và chiều mát thích hợp nhất là cho
cua ăn lúc nước lớn.
Tiến hành thay nước hàng ngày khong 30-50% để giữ môi trường trong sạch. Hạn chế sử dụng nông dược khi nuôi
cua trong ruộng lúa.
Thu hoạch
Khi
cua đạt trọng lượng 200-350 gr/con có thể thu hoạch. Thu
cua bằng cách đánh tỉa câu rập hay tháo cạn còn 30cm nước và bắt bằng tay nếu thu toàn bộ.
2. Nuôi
cua ốp thành cua chắc
Nuôi
cua ốp lên chắc là hình thức nuôi
cua sau khi lột xác còn mọng nước, vỏ mềm trở thành
cua đầy thịt, rắn chắc hơn với giá trị cao hơn.
Có thể nuôi trong các ao nhỏ (300-1000m2), đầm hay bãi triều có rào ví bằng đăng tre (diện tích vài chục đến vài trăm mét vuông hay lớn hơn). Riêng với nuôi trong ao, kết cấu ao và các bước chuẩn bị cũng tương tự như nuôi
cua con thành cua thịt.
Khi nuôi
cua ốp lên chắc, có thể chọn cả
cua giống đực và cái cỡ trên 300g/con để có giá cao.
Cua giống đang ở giai đoạn mọng nước, vỏ còn mềm màu nhạt và không bị thương tích. Mật độ nuôi khong 2-3con/m2. Mùa vụ nuôi và chăm sóc như
cua thịt.
Sau khi nuôi 10-14 ngày có thể kiểm tra
cua nếu
cua có mai cứng, màu sắc đậm và chắc thịt thì thu hoạch.
Cua đực dùng bán thịt còn
cua cái có thể nuôi tiếp thành cua gạch. Trọng lượng trong quá trình nuôi có thể tăng 30-40%.
3. Nuôi
cua gạch
Phương tiện nuôi
Các phương tiện dùng để nuôi
cua gạch có thể là ao rào đăng và lồng. Khi nuôi
cua trong ao và rào đăng thì diện tích nuôi và các bước chuẩn bị cũng tương tự như nuôi cua con lên cua thịt hay cua ốp thành cua chắc. Nếu nuôi trong lồng, nên làm lồng có kích cỡ 3x 2 x1.5m. Vật liệu sử dụng có thể là tre, đước... Khong cách giữa các thanh tre đóng vách lồngcách nhau 1-1.5cm. Miệng lồng rộng 0.5x0.5m và có nắp đậy. Để
cua phân bố đều tăng không gian sống và hạn chế gây thương tích hay ăn nhau nên chia lồng ra 2-3 ngăn bằng vách tre. Dùng các thùng nhựa thể tích 20lít hay bó tre để giữ lồng nổi. Mức nước giữ trong lồng phi đm bo 0.8-1m. Nước sông nơi đặt lồng phi trong sạch, lưu tốc thích hợp và nhất là độ mặn phải đảm bảo cho
cua lên gạch.
Thả giống và chăm sóc
Mùa vụ nuôi từ tháng 6-12dl. Nhưng tháng nuôi chính là từ 7-9dl hàng năm. Cua giống có kích cỡ từ 200-400g và chỉ chọn
cua cái.
Cua giống phi có vỏ cứng, màu xanh đậm, yếm tròn phủ giáp mặt bụng của phần đầu ngực và mép vỏ có nhiều lông tơ. Dùng que ấn phần yếm xuống từ bên ngoài nơi giáp yếm với mai cua, cua tốt sẽ có chấm màu vàng nhạt bên trong. Để cua phát triển gạch đồng loạt, cần chọn cua giống đồng đều về chấm gạch. Có thể dùng cua ốp cái để nuôi thành
cua gạch nhưng thời gian sẽ kéo dài. Mật độ nuôi từ 3-5con/m2 nếu nuôi trong ao, rào đăng và 30-60kg/lồng khi nuôi trong lồng (khong 15-20con/m3).
Thức ăn và tỉ lệ cho ăn cũng giống như
cua thịt. Không nên để
cua đói vì chúng rất dễ sát hại nhau nhất là khi nuôi với mật độ cao. Cho
cua ăn ngày hai lần, đối với nuôi trong ao và chuồng thì nên cho ăn lúc nước lớn để không gây đục nước, nuôi
cua lồng thì cho ăn lúc nước đứng để tránh xây xát.
Dọn sạch thức ăn thừa hàng ngày và cọ rửa lồng để tránh bị nhiễm bẩn. Nuôi
cua trong ao hàng ngày thay nước như các trường hợp trên.
c. Thu hoạch
Theo cách nuôi này, sau 10-14 ngày sau khi nuôi từ cua chắc và chớm gạch hay 20-25 ngày khi nuôi từ cua ốp, cua bắt đầu có đầy gạch và phi kiểm tra hàng ngày. Khi khong 60-80% cua đều đạt đầy gạch có thể thu hoạch đồng loạt. Cua đầy gạch có thể tiếp tục nuôi lại thêm một thời gian nữa.
4. Nuôi cua con thành
cua thịt - Nuôi cua lột
Ao nuôi
Ao nuôi cua lột có kích cỡ nhỏ (100-200m2), hình chữ nhật nhưng độ rộng ao không quá 5m để tiện quản lý và thu hoạch. Giữa ao nên có trảng rộng 1m. Đáy ao nên có dạng sét hay sét pha cát. Bờ ao không cần phải rào chắn, tuy nhiên, cần phải chắn cẩn thận ở cống. Duy trì nước ao ở mức 0.6-0.8m. Cần cải tạo ao kỹ trước khi nuôi.
Ngoài ra, cần có thêm một giai đóng bằng khung gỗ và lưới xanh kích cỡ 3x1.5 x0.5m đặt ngập 0.3-0.4m trong ao khi để chứa cua sắp lột khi thu hoạch từ ao nuôi.
Thả giống và chăm sóc
Mùa vụ nuôi cua lột có thể quanh năm, tuy nhiên tập trung nhất vào tháng 3-7dl. Hàng năm.
Cua giống có kích cỡ nhỏ khong 50-100g/con
cua lớn sẽ chậm lột vỏ.
Cua giống là những
cua chắc thịt, cứng và màu sậm. Trước khi th cần loại bỏ càng và chân
cua bằng cách chặt hay bẻ chót chân, chót càng rồi
cua sẽ tự bỏ càng chân của chúng. Tuy nhiên, phi giữ đôi chân bơi lại để
cua hoạt động. Biện pháp này có tác dụng kích thích
cua lột xác sớm. Mật độ thả là 20con/m2 hay hơn tùy theo kích cỡ
cua giống.
Cách cho ăn , quản lý và chăm sóc tương tự như các dạng khác.
Thu hoạch
Sau 5 ngày nuôi,
cua bắt đầu mọc nu, càng và chân. Ngày thứ 10-12
cua đã sẵn sàng lột xác. Đặc điểm của
cua lúc này là: mai cứng và giòn, mầm chân và càng có màu đỏ sậm và dài khoảng 1.5cm. Khi
cua bắt đầu lột xác sẽ có vòng nứt quanh mai.
Vào giai đoạn lột xác, hàng tháng tháo cạn nước ao còn khoảng 30-40cm để mò bắt
cua sắp lột cho vào giai đã chuẩn bị sẵn. Thời điểm mò bắt
cua vào lúc nước sắp lớn để khi bắt xong thì cấp nước mới vào ngay tránh ao bị đục lâu. Chú ý không để sót
cua sắp lột vì nếu chúng lột trong ao nuôi
cua sẽ không còn giá trị như nhu cầu trên thị trường.
Cua đã chuyển vào giai có thể lột ngay sau đó hay trong vòng một ngày. Sau khi lột 1-2 giờ, cua sạch nhớt, bớt mềm nhũn, hơi no nước thì phi vớt lên giữ ẩm trong giỏ tre có lót vi hay cỏ ướt. Để nơi mát, kín gió và có thể chuyển đến nơi tiêu thụ trong vòng một ngày sau đó. Yêu cầu sản phẩm
cua lột là phải mềm, không mọng nước và nguyên vẹn.
